Yashil energiya va energiya samaradorligi

Termiz davlat universiteti (TerDU) O‘zbekiston Respublikasida barqaror rivojlanish, toza energiya manbalaridan foydalanish va energiya samaradorligini oshirish siyosatini rivojlantirishda faol ishtirok etuvchi ilmiy-ta’lim muassasalaridan biridir. Universitet o‘z faoliyatini O‘zbekiston Respublikasining “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari to‘g‘risida”gi Qonuni (2019-yil 21-may, O‘RQ–539-son), “Energiyani tejash to‘g‘risida”gi Qonuni (2020-yil 22-aprel, O‘RQ–611-son) hamda Prezident qarori PQ–4422-son (2019-yil 22-avgust) “Qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”ga muvofiq olib boradi.
TerDU o‘zining ilmiy salohiyati, mutaxassislik kadrlar tayyorlash tajribasi va hududiy hamkorlik tarmoqlari orqali davlat siyosatini ishlab chiqish, amalga oshirish va monitoring qilishda bevosita ilmiy-metodik ko‘mak beradi. Universitetning bu boradagi faoliyati nafaqat ilmiy-tadqiqotlar, balki ta’lim, innovatsiya, amaliy loyihalar va jamoatchilikni xabardor qilish yo‘nalishlarini ham qamrab oladi.
Davlat siyosatini ilmiy asoslashda universitetning ishtiroki
Termiz davlat universiteti Surxondaryo viloyatida toza energiya manbalaridan foydalanish bo‘yicha hukumat tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlashda muhim ilmiy markaz sifatida faoliyat yuritadi. Universitet huzurida faoliyat yuritayotgan “Yashil energetika va barqaror rivojlanish ilmiy markazi” viloyatdagi quyosh, shamol va biogaz energiyasi salohiyatini baholash, ularning iqtisodiy samaradorligini aniqlash hamda davlat organlariga amaliy tavsiyalar ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi.
Markaz O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi, hamda “O‘zenergoinspeksiya” bilan o‘zaro hamkorlikda energetika siyosatini takomillashtirish bo‘yicha ma’lumotlar almashadi. Shu doirada TerDU ekspertlari quyidagi yo‘nalishlarda davlat siyosatini qo‘llab-quvvatlaydi:
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini iqtisodiyot tarmoqlariga integratsiya qilish bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqish;
Energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishda ilmiy-texnik ko‘rsatmalar tayyorlash;
Viloyatdagi energiya infratuzilmasining ekologik xavfsizlik darajasini monitoring qilish;
Mahalliy hokimliklar bilan birgalikda quyosh panellari, biogaz qurilmalari va energiya tejovchi tizimlarni keng joriy etish bo‘yicha tavsiyalar berish.
Bu faoliyat natijasida TerDU viloyatdagi “Yashil iqtisodiyot” konsepsiyasining ilmiy-amaliy bazasini shakllantirishda yetakchi o‘rinni egallagan.
Ilmiy tadqiqotlar va innovatsion texnologiyalar
Universitetning ilmiy laboratoriyalari hamda muhandislik fakulteti tarkibidagi “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari texnologiyalari” kafedrasi toza energiya yechimlarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etish bilan shug‘ullanadi. So‘nggi yillarda quyidagi muhim ilmiy natijalar erishilgan:
Quyosh energiyasi asosida ishlovchi issiqxona va suv isitish tizimlari ishlab chiqildi va universitet hududida sinovdan o‘tkazildi;
Biogaz ishlab chiqarish uchun chiqindilarni qayta ishlash texnologiyasi ishlab chiqildi va talabalar turar joylari oshxonalarida tajriba tariqasida joriy etildi;
Kampusdagi yoritish tizimining 30 foizi quyosh panellari orqali ta’minlanmoqda;
Energiya auditi natijalari asosida universitet binolarida issiqlik yo‘qotilishini kamaytiruvchi izolyatsion materiallar joriy qilindi.
Ushbu ilmiy ishlar natijalari Energetika vazirligi va viloyat hokimligiga taqdim etilib, mahalliy darajadagi energetika strategiyasini shakllantirishda qo‘llaniladi. Shuningdek, TerDU mutaxassislari respublika miqyosidagi ilmiy kengashlarda, jumladan “Toza energiya va yashil iqtisodiyot” bo‘yicha Hukumat komissiyasi yig‘ilishlarida ekspert sifatida ishtirok etadilar.
Ta’lim va kadrlar tayyorlash orqali qo‘llab-quvvatlash

Davlat siyosatini amalga oshirishda kadrlar tayyorlash masalasi muhim o‘rin tutadi. Shu bois TerDU o‘zining o‘quv dasturlarini qayta tiklanuvchi energiya, energetika samaradorligi va ekologik xavfsizlik fanlari bilan boyitgan. Hozirda universitetda “Qayta tiklanuvchi energiya manbalari” bakalavriat yo‘nalishi hamda “Barqaror energetika muhandisligi” magistratura dasturi faoliyat yuritmoqda.
Talabalar energiya samaradorligi bo‘yicha milliy loyihalarda, shuningdek BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP), Yevropa Ittifoqining Erasmus+ va Germaniya xalqaro hamkorlik jamiyati dasturlari doirasidagi loyihalarda ishtirok etmoqdalar. Bu ularning amaliy bilimlarini mustahkamlaydi va hukumat dasturlariga tayyor kadrlar yetkazib berish imkonini beradi.
Bundan tashqari, universitet muntazam ravishda o‘qituvchilar, davlat tashkilotlari xodimlari va mahalliy tadbirkorlar uchun “Energiya samaradorligi va toza energiya siyosatini amalga oshirish” mavzusida malaka oshirish kurslarini o‘tkazadi. Ushbu kurslar orqali ishtirokchilar energiya auditi, energiya tejamkor texnologiyalar, chiqindilarni energiyaga aylantirish kabi yo‘nalishlarda amaliy bilimga ega bo‘ladilar.
4. Hukumat va jamoatchilik bilan hamkorlik
TerDU viloyat hokimligi, “Hududiy elektr tarmoqlari” AJ, “Suvta’minot” tashkiloti, “Yashil makon” tashabbusi va O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya vazirligi bilan memorandumlar imzolagan. Ushbu hamkorliklar doirasida:
Viloyatdagi ijtimoiy obyektlarda energiya samaradorligini oshirish loyihalari ishlab chiqiladi;
Mahalliy jamoatchilik uchun toza energiya va energiya tejamkorlik bo‘yicha ma’rifiy seminarlar tashkil etiladi;
Talabalar va yosh olimlar “Yashil energiya haftaligi” va “Ekologik innovatsiyalar forumi”da o‘z ishlanmalarini namoyish etadilar.
Shuningdek, TerDU “Surxondaryo viloyatining 2030-yilgacha bo‘lgan Barqaror rivojlanish strategiyasi”ni ishlab chiqishda ilmiy ekspert sifatida ishtirok etgan. Ushbu strategiyada “Yashil energetika” alohida ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan bo‘lib, TerDU ilmiy jamoasi ushbu yo‘nalishdagi maqsadli indikatorlarni shakllantirishda hukumatga tavsiyalar bergan.
Termiz davlat universiteti O‘zbekiston Respublikasining energiya sohasidagi davlat siyosatini qo‘llab-quvvatlovchi, uni ilmiy asoslaydigan va amaliyotga tatbiq etuvchi muhim akademik markaz hisoblanadi. Universitet:
Davlat organlariga ilmiy-tahliliy ma’lumotlar bilan yordam beradi;
Qayta tiklanuvchi energiya texnologiyalarini ishlab chiqadi va joriy etadi;
Energiya samaradorligini oshirish bo‘yicha ilg‘or mutaxassislar tayyorlaydi;
Jamoatchilikni toza energiya madaniyatiga jalb qiladi.
Bu faoliyat orqali TerDU O‘zbekistonning “Yashil iqtisodiyot” va “Toza energiya” siyosatini amalga oshirishda ishonchli ilmiy hamkor sifatida o‘z o‘rnini mustahkamlab, milliy barqaror rivojlanish maqsadlariga sezilarli hissa qo‘shmoqda.