Barqaror transport uchun o‘lchov va strategik maqsadlar

Termiz davlat universiteti (TerDU) – O‘zbekiston janubidagi yetakchi oliy ta’lim muassasalaridan biri sifatida transportning atrof-muhitga ta’siri barqaror rivojlanish yo‘lidagi muhim muammo ekanligini yaxshi anglaydi. Shu sababli, universitet karbon chiqindilarini kamaytiruvchi, harakatlanish samaradorligini oshiruvchi hamda talaba va xodimlar uchun sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qiluvchi barqaror transport tizimlarini yaratish va joriy etishga alohida e’tibor qaratadi.

1. Baholash va ma’lumotlarga asoslangan harakatlanish rejalashtiruv tizimi

TerDU muntazam ravishda talabalar va xodimlarning qatnov odatlarini o‘rganib, transportdan foydalanish holatini tahlil qiladi hamda barqarorlikni ta’minlovchi imkoniyatlarni aniqlaydi. Har o‘quv yili universitetning Barqaror rivojlanish qo‘mitasi quyidagi ma’lumotlarni yig‘ish orqali harakatlanish va ekologik auditlar o‘tkazadi:

¾ Talabalar va xodimlarning piyoda yurish, velosiped, jamoat transporti, avtomobil almashish (carpooling) yoki shaxsiy avtomobildan foydalanish ulushi;

¾ Qatnov masofalari va chastotasi;

¾ Ushbu qatnovlar natijasida hosil bo‘ladigan issiqxona gazlari (GHG) chiqindilari;

¾ Piyodalar va velosiped yo‘laklari uchun zarur infratuzilma ehtiyojlari.

Yig‘ilgan ma’lumotlar yangi siyosatlarni ishlab chiqish va uzoq muddatli natijalarni kuzatish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bu tahlillar har yili TerDU Barqarorlik hisobotiga va UI GreenMetric reytingi uchun tayyorlanadigan o‘z-o‘zini baholash hisobotiga kiritiladi. Shunday qilib, shaffoflik, mas’uliyat va dalillarga asoslangan qarorlar qabul qilish ta’minlanadi.

Universitetning maqsadi — energiya sarfini, chiqindilar kamayishini va qatnov samaradorligini uzluksiz kuzatib boruvchi ma’lumotlarga asoslangan harakatlanish boshqaruv tizimini shakllantirishdir.

2. Past uglerodli va motorlashtirilmagan transport turlarini rivojlantirish

TerDU sog‘lom va barqaror harakatlanish madaniyatini rivojlantirishga faol hissa qo‘shadi. Universitet hududida piyoda yurish va velosipedda harakatlanish asosiy qatnov turlari sifatida targ‘ib etiladi.

Piyodalar uchun qulay kampus: Universitet hududi qayta loyihalashtirilib, soyali piyodalar yo‘laklari, xavfsiz o‘tish joylari va yashil yo‘laklar tashkil etilgan. Bu esa talabalar va xodimlarga binolar o‘rtasida qulay va xavfsiz harakatlanish imkonini beradi.

Velosiped infratuzilmasi: Asosiy joylarda xavfsiz velosiped to‘xtash joylari, ta’mirlash punktlari va dam olish zonalari o‘rnatilgan. Termiz davlat universiteti (TerDU) kelgusida kampus ichidagi velosiped yo‘laklarini yaqin atrofdagi turar joy hududlari bilan bog‘lash orqali velosiped infratuzilmasini yanada kengaytirishni rejalashtirmoqda.3

Xabardorlik kampaniyalari: Universitet “Eko-Harakatlanish haftaligi” va “Kampusga velosiped bilan” kuni kabi tadbirlarni tashkil etadi. Ushbu tashabbuslarda talabalar, o‘qituvchilar va ma’muriy xodimlar ishtirok etib, piyoda yurish va velosipedda harakatlanishni sog‘lom va samarali qatnov usuli sifatida targ‘ib qiladi.

Bu tashabbuslar nafaqat avtomobil chiqindilarini kamaytirish, balki universitet jamoasida jismoniy sog‘lomlik, atrof-muhitga mas’uliyat, va fuqarolik ongini rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ular shahar ichidagi tirbandlik, havo ifloslanishi va yoqilg‘i sarfini kamaytirishga bevosita hissa qo‘shadi.

3. Toza energiya transport vositalari va elektr harakatlanishini rivojlantirish

O‘zbekistonning milliy uglerod chiqindilarini kamaytirish maqsadlarini qo‘llab-quvvatlash uchun TermDU uzoq muddatli barqaror rivojlanish rejasi doirasida toza energiya transport vositalari va elektr transport infratuzilmasini integratsiya qilishni boshladi.

Elektr transport vositalari uchun quvvatlantirish stansiyalari: Universitet Surxondaryo viloyati hokimligi va xususiy energetika hamkorlari bilan birgalikda kampus hududida elektr transport vositalarini quvvatlantirish stansiyalarini o‘rnatish ustida ishlamoqda.

Yashil transport vositalari flotini joriy etish: Kelajakdagi xarid rejalarida universitetning rasmiy transport vositalari sifatida elektr yoki gibrid modellarga ustuvorlik beriladi, maqsad — institut flotining umumiy uglerod izini kamaytirish.

4. Siyosiy asos, maqsadlar va monitoring
Universitetning Barqaror transport strategiyasi ekologik mas’uliyatli qatnovni rag‘batlantirish bo‘yicha aniq va o‘lchanadigan maqsadlarni belgilaydi:

¾ Piyoda va velosipedda qatnov ulushini 30% ga oshirish;

¾ Shaxsiy avtomobillardan foydalanishni 25% ga kamaytirish;

¾ Umumiy CO₂ chiqindilarini 20% ga kamaytirish;

¾ Elektr va gibrid transport vositalaridan foydalanishni 40% ga oshirish;

Ushbu maqsadlarga erishish darajasi har yili qatnov auditlari, so‘rovlar va karbon hisoboti orqali baholanadi. Natijalar universitetning barqarorlik hisobotida jamoatchilikka e’lon qilinadi, bu esa mas’uliyat va uzluksiz takomillashuvni ta’minlaydi.

5. Ta’lim, ishtirok va xulq-atvor o‘zgarishi
TerDUda barqarorlik faqat infratuzilmaga emas, balki o‘quv va madaniy o‘zgarish jarayoniga ham tegishli. Universitet quyidagilarda barqaror transport mavzularini integratsiya qiladi:

¾ Ekologiya, muhandislik va shaharsozlik bo‘yicha akademik kurslar;

¾ Talabalar tomonidan harakatlanish, energiya samaradorligi va karbon hisoboti bo‘yicha tadqiqot loyihalari;

¾ Maktablar va mahalliy jamoalar bilan hamkorlikda ekologik qatnov va havo sifati bo‘yicha xabardorlikni oshirish tadbirlari.

Talabalar harakatlanish xaritalarini tuzish, chiqindilarni monitoring qilish va transport rejalashtirish mashg‘ulotlarida ishtirok etib, nazariy bilimlarni amaliy barqarorlik muammolariga tatbiq etadilar.

6. Mintaqaviy va global hamkorlik
TerDU milliy vazirliklar, mintaqaviy boshqaruv organlari va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qilib, mahalliy qatnov tashabbuslarini global barqarorlik ramkalari bilan uyg‘unlashtiradi. UNDP, Green Climate Fund va xalqaro universitetlar bilan hamkorlik barqaror transport tizimlaridagi eng yaxshi tajribalar va texnik bilim almashishga imkon yaratadi.

UI GreenMetric va QS Sustainability Ranking ishtiroki esa benchmarking va uzluksiz baholash vositalarini ta’minlab, TerDU strategiyalarini xalqaro standartlarga moslashtiradi.